Tegenspraak brengt ons verder

Een serieuze algemene geschiedenis van de jazz in Nederland is nog steeds niet geschreven, maar er verschijnen de laatste jaren wel steeds meer regionale deelstudies. Het bijna zeshonderd pagina’s tellende ‘100 Jaar’ Jazz in Den Haag door Arie van Breda is twee jaar geleden in dit blad zeer uitvoerig belicht. Meer dan tien jaar eerder, in 1988, had Eddy Determeyer al zijn Ruige dagen: 70 jaar Jazz in Groningen gepubliceerd.

De bovenkant van Nederland heeft trouwens überhaupt niet te klagen over de aandacht van jazzhistorici. Aldert Toonstra verrichtte gedegen onderzoek, dat resulteerde in de vijfdelige serie De opkomst van de moderne dans- en jazzmuziek in het noorden van het land, die vanaf december 2000 in het NJA Bulletin is afgedrukt. En dan verscheen in 1994 ook nog The Saddest Place, een geschiedenis van het Groninger jazzcafé De Spieghel.

Met dat laatste boekje betreden we het terrein van de micro-jazzhistorie, waarin de gebeurtenissen op de vierkante meter van één club of festival worden geboekstaafd, meestal ter gelegenheid van een jubileum. De Spieghel bestond in 1994 vijftien jaar; tien jaar eerder had de stichting Jazzzolder Hot House te Leiden ook zijn vijftienjarig jubileum gevierd en daar de publicatie van het interview-bundeltje Het blijft improviseren! aan verbonden. Porgy & Bess in Terneuzen bereikte in 1997 de eerbiedwaardige leeftijd van veertig en vond dat een mooie aanleiding voor een uitbundig geïllustreerd gedenkboek. Weer een jaar later, in 1998, vierde het Oude Stijl Jazzfestival Enkhuizen zijn zilveren jubileum met het boek Enkhuizen: that’s Jazz. In 1999 mikte het Amsterdamse Bimhuis zelfs op de internationale markt met het Engelstalige Bimhuis 25: Stories of twenty five years at the Bimhuis. (Ik doe maar een greep uit mijn eigen boekenkast; in de collectie van het Nederlands Jazz Archief zijn ongetwijfeld veel meer soortgelijke publicaties te vinden).

Vaak bestaan zulke jubileumboeken uit een voorwoord van de burgemeester gevolgd door praatjes, plaatjes en zelffelicitatie. Enkhuizen: that’s Jazz onderscheidt zich op dit punt, doordat de auteurs ook op zakelijke wijze berichten over de interne conflicten die het voortbestaan van het festival in 1989 bedreigden.

De Stichting Jazz en Geïmproviseerde Muziek Utrecht vierde vorig jaar haar 25-jarig jubileum en greep dat heuglijke feit aan voor de uitgave van het fraai vormgegeven gedenkboek 25jaarsjubileum, dat zelfs is verrijkt met een live opgenomen cd. ‘In het verleden zijn er veel spannende momenten geweest’, schrijft directeur Marcel Kranendonk in zijn voorwoord, en dat is een eufemistische formulering. Mede daarom was het een goede gedachte van de SJU om het schrijven van dit boek uit te besteden aan twee professionals zonder banden met de organisatie, Koen Schouten en Kevin Whitehead. De laatste schrijft een hilarisch stuk historische fictie: een Engelstalige terugblik vanuit 2027 op de veelbewogen jazzgeschiedenis van de 21ste eeuw.

Koen Schouten neemt de feiten rond de SJU sinds 1977 voor zijn rekening, en slaat daarbij de hoogoplopende meningsverschillen over de positie van saxofonist Gijs Hendriks niet over. Paradoxaal genoeg waren die ruzies volgens sommigen bevorderlijk voor de kwaliteit van de muziek. ‘Juist door die spanning gebeurde er van alles’, citeert Schouten pianist Albert van Veenendaal. ‘In mijn herinnering staan achter in de zaal mannen met zwarte jassen zo’n beetje afwachtend kritisch te luisteren: de Gijs Hendriks-clan. Het was een heel raar concert maar er gebeurde blijkbaar wel wat. Juist in die sfeer van broeierigheid kon ik heel goed gedijen. […] Die polariteit is er nu niet meer. Dat vind ik ergens wel jammer.’

Het is een nieuwe bevestiging van de stelling die wijlen Rudy Koopmans placht te verkondigen (en die hij zelfs tot de titel van een boek verhief): Tegenspraak brengt ons verder.